Thoughts | 26 Aug 2011

Tự nhiên vớ được bài này của bác Hải Âu bên Talawas mấy năm trước. Các bác Trần Trọng Thành, Nguyễn Cảnh Bình, Nguyễn Cảnh Bình, Mai Thanh Hà, Mai Hải Lâm có quen bác Hải Âu ko ạ ?
Nhân đọc được bài dịch “Fusion, năng lượng của tương lai” của Trịnh Minh Giang tại địa chỉ (
http://www.vietmanagement.com/index.php?management=tinbai&demuccon=1150&tinbai=1985), người dịch ban đầu dịch từ “fusion energy” là “năng lượng hợp nhất” (sau đó đã sửa từ “hợp nhất” thành từ “nhiệt hạch”), chúng tôi, thành viên của diễn đàn dịch thuật http://xuatbansach.org/, đã có một số trao đổi xung quanh từ “nhiệt hạch”. Trong bài này, tôi xin tổng kết lại một số ý kiến về từ “nhiệt hạch” dùng cho từ “thermonuclear” và xin đề xuất từ “hợp hạch” (hợp nhất hạch nhân) cho từ “fusion”.
Một ý kiến về từ “fusion energy” như sau: dịch từ “fusion energy” thành “năng lượng hợp nhất” không được chính xác lắm, mặc dù từ tiếng Anh có vẻ có nghĩa là như vậy. Từ chuyên ngành này phải được viết là “năng lượng nhiệt hạch” hoặc “năng lượng từ phản ứng nhiệt hạch”. Dịch là “năng lượng hợp nhất” thường người Việt sẽ hiểu nghĩa đó là dạng năng lượng tổng hợp từ nhiều loại năng lượng hợp nhất lại, chứ không phải là hạt nhân hợp nhất lại.

Ý kiến của người viết bài này cũng như vậy. Có lẽ dịch từ “fusion energy” là “năng lượng nhiệt hạch” thì đúng hơn là “năng lượng hợp nhất”. Từ “phản ứng nhiệt hạch” (fusion), nói nôm na có nghĩa là quá trình tổng hợp các hạt nhân nguyên tử nhỏ thành hạt nhân nguyên tử lớn hơn (như anh Giang dịch: hạt nhân nóng [nhiệt hạch?]) – từ “nhiệt hạch” là từ đã được dùng từ trước, ngược với từ “phản ứng phân hạch” – phản ứng tách hạt nhân nguyên tử nặng thành các hạt nhân nguyên tử nhẹ hơn. Từ hai loại phản ứng hạt nhân (phân hạch và nhiệt hạch) ta có thể dịch thành “năng lượng phân hạch” và “năng lượng nhiệt hạch” được. Ngoài ra thực chất của phản ứng nhiệt hạch (fusion) là sự kết hợp/hợp nhất hạt nhân (từ Hán Việt là “hạch nhân”), nên ta cũng có thể dùng được từ “phản ứng kết hạch” (hoặc “phản ứng hợp hạch”) chăng? Cách gọi này tương tự cách gọi fission là “phản ứng phân hạch” (fission = quá trình “phân liệt hạch nhân”).

Một ý kiến khác cho rằng tiếng Việt trong chuyên ngành vật lý gọi “fusion” là “nhiệt hạch” (năng lượng nhiệt hạch, phân biệt với năng lượng hạt nhân phổ biến hiện nay là “phân hạch”).

Tôi không biết từ “nhiệt hạch” được dùng từ bao giờ và được hình thành như thế nào, nhưng nếu phân tích kỹ thì có vẻ “dùng lâu thành quen”, chứ không sát nghĩa lắm với từ tiếng Anh “fusion”, bởi cách ghép giữa hai chữ Hán “nhiệt” 熱 (nóng, phát sốt, phát nhiệt) và “hạch” 核 (hạt) với nhau theo kiểu từ Hán Việt thành “nhiệt hạch” 熱核 xem ra có vẻ hơi “lộ cộ”, chẳng lẽ từ “nhiệt hạch” ban đầu có ý nghĩa “hạt nóng”, hoặc “hạt phát nhiệt” hay “hạt nhiệt”? Cách dịch từ “fusion” thành “nhiệt hạch” xem chừng không ăn nhập với nghĩa của từ fusion = phản ứng, hay quá trình kết hợp các hạt nhân (kết hợp hạch nhân) thành một hạt nhân nặng hơn có tỏa năng lượng (Oxford: fusion = the act or process of combining the NUCLEI (= central parts) of atoms to form a heavier NUCLEUS, with energy being released), trong đó nghĩa chính của fusion là “kết hợp hạch nhân” hoặc “hợp nhất hạch nhân” (danh từ ghép). Nên dịch ngắn gọn hơn và cũng đầy đủ ý nghĩa là “kết hạch” hoặc “hợp hạch” (theo cách viết tắt âm đầu của từ đầu ghép với âm đầu của từ đứng sau, giống một cách mà cố giáo sư Hoàng Xuân Hãn đã trình bày trong bài viết “Danh từ khoa học”:

http://www.viet-studies.org/HoangXuanHan_LoiDan.htm

Nếu có thể thay được từ “nhiệt hạch” bằng từ khác thì có lẽ từ “kết hạch” hoặc “hợp hạch” sẽ chính xác hơn. Nếu chúng ta đã tạo ra từ “phân hạch” (分核) cho từ tiếng Anh “fission” (Oxford: the act or process of splitting the NUCLEUS (= central part) of an atom, when a large amount of energy is released) = “phân liệt hạch nhân”, tại sao chúng ta lại không dùng từ “kết hạch” hoặc “hợp hạch” mà lại dùng từ “nhiệt hạch”? Một câu hỏi đặt ra là từ “nhiệt hạch” này được tạo thành như thế nào? Phải chăng người dịch từ “fusion” đầu tiên dùng từ “nhiệt hạch” mang ý nghĩa “phản ứng hạt nhân tỏa ra năng lượng dạng nhiệt năng” (có vẻ không lô-gíc vì phản ứng phân hạch cũng cho chúng ta năng lượng khổng lồ!).

Tôi tiếp tục tự đặt câu hỏi, cách tạo từ “nhiệt hạch” có lẽ giống nhưng mà lại khác cách tạo từ “vi tính” mà như nhiều tác giả đã trao đổi trên talawas? Từ “vi tính” có lẽ được tạo từ cách ghép hai từ “vi” (micro) và “tính” (computing), trong khi từ “fusion” không có cách tương tự. Ngay bản thân trong định nghĩa tiếng Anh (theo Oxford) cũng không xuất hiện từ “nhiệt”, chẳng lẽ từ “nhiệt” được dùng từ cách quan sát phản ứng kết hợp hạch nhân, và suy luận tiếp năng lượng tỏa ra là nhiệt năng? Vậy từ “nhiệt hạch” được tạo ra như thế nào?

Ý kiến tiếp theo của Trịnh Minh Giang, người dịch bài “Fusion, năng lượng của tương lai”. Theo anh Giang, “fusion” hay hiện tượng hợp nhất các hạt nhân chỉ xảy ra ở một nhiệt độ cực cao (hơn 100 triệu độ C, gấp 6 lần sức nóng mặt trời) nên cũng được gọi là phản ứng hạt nhân nóng thermonuclear reaction (phân biệt với nhiệt lượng mà nó tạo ra), tức là “nhiệt hạch”. Như vậy trong tiếng Anh cũng đã có hai cách gọi hiện tượng này (nuclear fusion / thermonuclear reaction). Anh cho rằng từ tiếng Việt thích hợp nhất cho “fusion” là từ “hợp hạch” mà tôi đã đưa ra, xuất phát từ cụm từ “hợp nhất” (cho từ “fusion”) và “phân tách” (cho từ “fission”) mà tiếng Việt thường dùng.

Qua trao đổi của anh, tôi đã tìm được lời giải thích cho cách tạo ra từ “nhiệt hạch”. Thử dạo trên Internet tìm mấy định nghĩa về từ “thermonuclear reaction”, tôi được kết quả sau:

Theo Hyper Dictionary: Definition: [n] a nuclear fusion reaction taking place at very high temperatures (as in the sun). (http://www.hyperdictionary.com/dictionary/thermonuclear+reaction)

Theo Encyclopedia Britannica: thermonuclear reaction: fusion of two light atomic nuclei into a single heavier nucleus by a collision of the two interacting particles at extremely high temperatures, with the consequent release of a relatively large amount of energy. Chains of thermonuclear reactions, such as the proton-proton cycle (q.v.) and the carbon cycle (q.v.), account for the energy radiated from the Sun and most other… (http://www.britannica.com/eb/article?tocId=9072088)

Theo The New Dictionary of Cultural Literacy, Third Edition, 2002: A reaction between nuclei, usually fusion, which releases very large amounts of energy. (http://www.bartleby.com/59/19/thermonuclea.html)

Như vậy trong tiếng Anh còn có từ “thermonuclear reaction” (phản ứng nhiệt hạch), từ này là một thuật ngữ kỹ thuật được dùng tương đương với từ “fusion reaction” (phản ứng kết hạch, hoặc phản ứng hợp hạch, hai từ kết hạch và hợp hạch là hai từ tôi đề xuất cho từ “fusion” như đã trình bày ở trên) để chỉ loại phản ứng hạt nhân mà trong đó các hạt nhân nguyên tử nhẹ hợp nhất (hoặc kết hợp) lại thành hạt nhân nguyên tử nặng hơn (đây cũng phản ứng kết hợp hạt nhân xảy ra ở mặt trời cho nguồn năng lượng dưới dạng nhiệt năng rất lớn), với cách tạo từ kết hạch = kết hợp hạch nhân, và hợp hạch = hợp nhất hạch nhân), và có lẽ người dùng từ “nhiệt hạch” đầu tiên đã dịch từ từ tiếng Anh “thermonuclear”. Và nếu quả đúng như vậy thì cách dịch từ “nhiệt hạch” có thể là cách ghép: nhiệt hạch = nhiệt “thermo” + hạch “nuclear”. Trong tiếng Anh từ “thermonuclear reaction” có lẽ được dùng để chỉ bản chất của phản ứng nhiệt hạch này vì để phản ứng nhiệt hạch xảy ra, các hạt nhân nguyên tử phải được sấy nóng tới nhiệt độ siêu cao (bằng thiết bị đặc biệt).

Kết luận: Vậy tôi xin tạm kết luận từ “nhiệt hạch” (熱核) có thể đã được tạo ra từ từ tiếng Anh “thermonuclear” bằng cách ghép nhiệt “thermo” với hạch “nuclear”. Trong tiếng Anh có hai từ “thermonuclear” và “fusion”, chúng ta có thể dùng hai từ tiếng Việt khác nhau cho chính xác hơn. Theo tôi có lẽ chúng ta nên dùng từ “nhiệt hạch” để dịch từ “thermonuclear”, và do đó chúng ta dịch từ “thermonuclear reaction” là “phản ứng nhiệt hạch”, và dùng từ “kết hạch” hoặc “hợp hạch” cho từ “fusion”. Từ Hán Việt “kết hạch”(結核) có thể gây nhầm lẫn khi dịch từ tiếng Nhật có âm Hán Việt cũng là “kết hạch” (kekkaku, 結核) dùng để chỉ bệnh lao phổi (tuberculosis), cho nên chúng ta chọn từ “hợp hạch” (合核). Do đó chúng ta có thể dịch từ “fusion reaction” là “phản ứng hợp hạch”. Từ “fusion energy” thì nên dịch là “năng lượng hợp hạch”.

Australia, ngày 2 tháng 2 năm 2005

(C) 2005 Hải Âu
(C) 2005 Talawas

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s